Turismo como vetor de conflitos ambientais análise global a partir do EjAtlas
Conteúdo do artigo principal
Resumo
Os conflitos ambientais surgem da apropriação ou da tentativa de dominação do espaço por determinados agentes, projetando resultados indesejados de uma prática social sobre outra, gerando questionamentos acerca do caráter arbitrário dos sentidos hegemônicos que são atribuídos ao território. No turismo, estes conflitos trazem à tona o fato que, enquanto os benefícios pleiteados para os destinos receptores são superdimensionados/distorcidos, o ônus recai nas populações vulneráveis. Assim, este artigo teve como objetivo identificar e analisar os conflitos ambientais gerados pelo turismo em nível global, a partir da ecologia política. A base de dados utilizada foi o Global Atlas of Environmental Justice (EjAtlas), onde foi realizada a busca pelo termo “tourism services”, resultando em 279 casos. Após uma filtragem, o corpus de análise foi constituído de 150 casos. Os conflitos ambientais ocorrem em diversos países e têm como responsável o Estado e grandes corporações. A maioria dos conflitos começou nos últimos vinte anos, afetando, principalmente, populações rurais. As vítimas nem sempre se constituem como sujeitos passivos e se organizam em movimentos e redes. Assim, grande parte dos casos contaram com alguma mobilização visível, principalmente de forma preventiva. Essas mobilizações se desenvolveram por diferentes grupos. Porém, apenas 35 casos foram paralisados temporariamente ou encerrados.
Detalhes do artigo
Edição
Seção

Este trabalho está licenciado sob uma licença Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.
Como Citar
Referências
Acselrad, H. (2004). As práticas espaciais e o campo dos conflitos ambientais. Em H. Acselrad (Org.). Conflitos ambientais no Brasil (pp. 198-218). Rio de Janeiro, Brasil: Relume Dumara/Fundação Heinrich Böll.
Acselrad, H. (2010). Ambientalização das lutas sociais: o caso do movimento por justiça ambiental. Estudos Avançados, 24(68), 103-119. doi: 10.1590/S0103-40142010000100010
Acselrad, H. (2013). Desigualdade ambiental, economia e política. Astrolábio, 11, 105-123. doi: 10.55441/1668.7515.n11.5549.
Alvarez, C. H. (2023). Structural Racism as an Environmental Justice Issue: A Multilevel Analysis of the State Racism Index and Environmental Health Risk from Air Toxics. J. Racial and Ethnic Health Disparities, 10, 244–258. doi:.1007/s40615-021-01215-0
AWK. (2023, 18 jul.). Sea level rising, Egypt. EjAtlas. Recuperado de https://ejatlas.org/conflict/egypt-sea-level-rising
Bianchi, R. V. (2018). The political economy of tourism development: A critical review. Annals of Tourism Research, 70, 88-102. doi: 10.1016/j.annals.2017.08.005
Bianchi, R. V., y Man, F. (2021). Tourism, inclusive growth and decent work: A political economy critique. Journal of Sustainable Tourism, 29(2-3), 353-372. doi: 10.1080/09669582.2020.1730862
Bianchi, R., McCabe, S., Cisneros-Martínez, J. y Domínguez-Gómez, J. A. (2023). Contested discourses in social tourism: A relational political economy perspective. Annals of Tourism Research, 102, p. 103640. doi: 10.1016/j.annals.2023.103640
Blàzquez, M., Buades, J., Cañada, E. y Murray, I. (2011). La balearització global: conflictes socioambientals de la construcció d’hotels balears a El Carib i Amèrica Central. Illes Balears, España: Alba Sud.
Bonfá Neto, D., Barreto, I. N. R., y da Silva, L. G. V. P. (2023). O turismo em Maxaranguape, RN, Brasil: configuração, dilemas e propostas desde a Ecologia Política. Ar@ cne. Revista Electrónica de Recursos en Internet sobre Geografía y Ciencias Sociales, 27.
Brandão, C. (2007). Território e desenvolvimento: As múltiplas escalas entre o local e o global. Campinas, Brasil: Editora Unicamp.
Bridge, R. (2024, 09 jul.). Dara Sakor project, Cambodia. EjAtlas. Recuperado de https://ejatlas.org/conflict/dara-sakor-project
Britton, S. G. (1982). The political economy of tourism in the Third World. Annals of Tourism Research, 9(3), 331-358. doi: 10.1016/0160-7383(82)90018-4
Bryant, R. L., y Bailey, S. (1997). Third world political ecology. London, United Kingdon: Routledge.
Cañada, E. (2016). Implicaciones socioambientales de la construcción del espacio turístico. Ecología Política: Cuadernos de debate internacional, (52), 62-68. Recuperado de https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=5815462
Cañada, E. y Gascón, J. (2016). Urbanizar el paisaje: turismo residencial, descampesinizacion, gentrificación rural. Una introducción. En J. Gascón y E. Cañada (Coord.). Turismo residencial y gentrificación rural (pp. 5-36). La Laguna, España: PASOS/RTPC.
CDCA. (2023, 25 abr.). EXPO 2015, Italy. EjAtlas. Recuperado de https://ejatlas.org/print/expo-2015-italy
Corbari, S. D. (2020). Todos os caminhos levam ao mar: os usos do território e o turismo no discurso dos envolvidos no conflito socioambiental referente ao complexo portuário industrial de Pontal do Paraná (PR) (Tese de Doutorado), Universidade Federal do Paraná, Curitiba, Brasil.
Corbari, S. D., Azevedo, N. T. y Sampaio, C. A. C. (2021). A emergência da ecologia política do turismo: uma alternativa de análise teórico-crítica. PASOS Revista de Turismo y Patrimonio Cultural, 19(2), 393-394. doi:10.25145/j.pasos.2021.19.025
Costa, C. A., y Loureiro, C. F. (2024). Educação Ambiental crítica e conflitos ambientais: reflexões à luz da América Latina. Revista e-Curriculum, 22, p. 1-24. doi: 10.23925/1809-3876.2024v22e59508.
Deutsch, M. (2003). Cooperation and conflict: A personal perspective on the history of the social psychological study of conflict resolution. En West, M. A., Tjosvold, D. y Smith, K. (Ed.). International handbook of organizational teamwork and cooperative working (pp. 9-43). London, United Kingdon: British Library Cataloguing.
EJTLAS. (s. d.). Funding. Recuperado de https://ejatlas.org/backoffice/cms/en/funding/.
Elliot, R. (2005). Instrumental value in nature as a basis for the intrinsic value of nature as a whole. Environmental ethics, 27(1), 43-56. Recuperado de https://philpapers.org/rec/ELLIVI
ENV Justice Project. (2022, 02 maio). “Cidade Nova Atlântida” mega-tourist-complex threatens the Tremembé indigenous people, Ceará, Brazil. EjAtlas. Recuperado de https://ejatlas.org/print/tembember
Everingham, P., Peters, A. y Higgins-Desbiolles, F. (2021). The (im)possibilities of doing tourism otherwise: The case of settler colonial Australia and the closure of the climb at Uluru. Annals of Tourism Research, 88, 103178. doi: 10.1016/j.annals.2021.103178
Foladori, G., y Melazzi, G. (2009). La economía de la sociedad capitalista y sus crisis recurrentes. Montevideo, Uruguay: Universidad de la República/Comisión Sectorial de Extensión y Actividades en el Medio (CSEAM).
Gascón, J. (2012). Turismo y desarrollo: Una visión crítica. En J. Buades, E. Cañada y J. Gascón, El turismo en el inicio del milenio: Una lectura crítica a tres voces (pp. 46-48). Madrid, España: Foro de Turismo Responsable, Red de Consumo Solidario.
Gascón, J. (2018). Conflictos redistributivos en el turismo. En J. Gascón et al. Economia i treball en l’agenda post 2015 (pp.13-42). Girona, España: UG; UdL; URV.
Gascón, J., y Milano, C. (2024). Community Based Tourism: A Global South Perspective. Tourism & Management Studies, 20(3), 27-37. doi: 10.18089/tms.2024030327
Gibson, C. (2009). Geographies of tourism: Critical research on capitalism and local livelihoods. Progress in Human Geography, 33(4), 527-534. doi: 10.1177/0309132508099797
Gohn, M. G. (2011). Movimentos sociais na contemporaneidade. Revista Brasileira de Educação, 16(47), 333-361. doi: 10.1590/S1413-24782011000200005
Hanacek, K. (2021, 14 out.). Anangu Aboriginals stopped tourism expansion and the climb to the top of Uluru rock, Australia. EjAtlas. Recuperado de https://ejatlas.org/conflict/anangu-aboriginal-stopped-tourism-expansion-and-the-climb-to-the-top-of-uluru-rock-australia
Harvey, D. (2003). The new imperialism. Oxford, United Kingdon: Oxford Academic.
Jouault S., Almeida-Poot M. y Montañez-Giustinianovic A. (2023). Turismo comunitario y conflictos socioterritoriales en la Península de Yucatán: de la amenaza a la resistencia. Teoría y Praxis, 31, 84-94.
Jouault, S., Novelo-Alpuche, C., García de Fuentes, A., y Rivera-Nuñez, T. (coord.) (2022). Cuando uno somos varios. Rostros y voces del turismo comunitario en la Península de Yucatán. México: Editorial Unas Letras.
Leff, E. (2021). Racionalidad y justicia ambiental: la elusiva injusticia de la vida. Historia Ambiental Latinoamericana y Caribeña (HALAC) revista de la Solcha, 11(3), 19-38. doi: 10.32991/2237-2717.2021v11i3.p19-38
Little, P. E. (2001). Os conflitos socioambientais: Um campo de estudo e de ação política. En R. Bartholo Jr. et al. (Org.). A difícil sustentabilidade: política energética e conflitos ambientais (pp. 85-105). Rio de Janeiro, Brasil: Garamond.
Lustosa, I. M. C. (2008). Os Tremembé de Buriti e Sítio São José e o 'Nova Atlântida-Cidade Turística e Residencial’: inclusão/exclusão de povos indígenas. Ateliê Geográfico, 2(3), 121-136. doi: 10.5216/ag.v2i3.5337
Martinez-Alier, J. (2021). El ecologismo de los pobres: Conflictos ambientales y lenguajes de valoración. 6 ed. Barcelona, España: Icaria.
Martinez-Alier, J. (2021). Mapping ecological distribution conflicts: The EJAtlas. The Extractive Industries and Society, 8(4): 100883. doi: 10.1016/j.exis.2021.02.003.
Martinez-Alier, J. y Waldron, T. (2022, 02 maio). Proyecto turístico Île à Vache, Haití. EjAtlas. Recuperado de https://ejatlas.org/conflict/ile-a-vache-haiti
Martinez-Alier, J., Demaria, F., Temper, L. y Walter, M. (2016). Changing social metabolism and environmental conflicts in India and South America. Journal of Political Ecology, 23(1), 467-491. doi: 10.2458/v23i1.20252
Moura, J. T. V. D., Cavalcante, L. V. y Mançano Fernandes, B. (2023). A ecologia política nas ações dos movimentos socioterritoriais no Brasil: resistências contra os agrotóxicos e na defesa da agroecologia. Mundo agrario, 24(55), 206-206.
Muñoz, A. P. (2016). Turismo e imperialismo ecológico: El capital y su dinámica de expansión. Ecología Política: Cuadernos de debate internacional, (52), 69-73. Recuperado de https://risisbi.uqroo.mx/handle/20.500.12249/2056
Murray-Más, I. (2013). Algunes notes sobre el turismo i la forma en què les ciències socials l’han abordat críticament. Revista Bibliográfica de Geografía y Ciencias Sociales, 18(1016). Recuperado de http://www.ub.edu/geocrit/b3w-1016.htm
Nascimento, E. P. (2011). Os conflitos na sociedade moderna: uma introdução conceitual. En R. Bartholo Jr. et al. (Org.). A difícil sustentabilidade: política energética e conflitos ambientais (pp. 85-105). Rio de Janeiro, Brasil: Garamond.
Nepal, S., Saarinen, J. y McLean-Purdon, E. (2016). Introduction: Political ecology and tourism concepts and constructs. En S. Nepal y J. Saarinen (Ed.). Political ecology and tourism (pp. 1-15). London/New York: Routledge.
Nicholls, R., Higgins-Desbiolles, F. y Rigney, G. (2016). Ngarrindjeri authority: A sovereignty approach to tourism. En M. Mostafanezhad, R. Norum, E. J. Shelton y A. Thompson-Carr (Ed.). Political ecology of tourism: Community, power and the environmental (pp. 50-69). London/New York: Routledge.
Ouriques, H. R. (2012). O turismo internacional na economia-mundo capitalista: Elementos para uma crítica. Acta Scientiarum. Human and Social Sciences, 34(2): 147-157. doi: 10.4025/actascihumansoc.v34i2.17005
Pacheco, T., Porto, M. F. y Rocha, D. (2013). Metodologia e Resultados do Mapa: uma síntese dos casos de injustiça. En M. F. Porto, T. Pacheco y J. P. Leroy (Coord.). Injustiça ambiental e saúde no Brasil: o Mapa de Conflitos (pp. 35-71). Rio de Janeiro, Brasil: Editora FIOCRUZ.
Pereira, D. B. y Penido, M. O. (2017). Conflitos em empreendimentos hidrelétricos: possibilidade e impossibilidade do (des)envolvimento social. En A. Zhouri y K. Laschefski (Org.). Desenvolvimento e conflitos ambientais. (pp. 250-275). Belo Horizonte, Brasil: Editora UFMG.
Rodrigues, J. F. (2024). Racismo ambiental: uma abordagem interseccional das questões de raça e meio ambiente. Revista Em Favor de Igualdade Racial, 7(1), 150–161. doi: 10.29327/269579.7.1-12
Schneller, H. M. A. y McCluskey, M. (2024, 14 fev.). Razing of Seneca Village, NY, EUA. EjAtlas. Recuperado de https://ejatlas.org/conflict/seneca-village
Scott, J. C. (2011). Exploração normal, resistência normal. Revista Brasileira de Ciência Política, 5, 217-243. doi: 10.1590/S0103-33522011000100009
Simmel, G. (1904) The sociology of conflict. American Journal of Sociology, 9(4): 490–525. Recuperado de
https://www.d.umn.edu/cla/faculty/jhamlin/4111/Readings/SimmelConflict1.pdf
Turner, L. y Ash, J. (1991). La horda dorada: el turismo internacional y la periferia del placer. Madrid, España: Editorial Endymión.
Viégas, R. (2009). Conflitos ambientais e lutas materiais e simbólicas. Desenvolvimento e Meio Ambiente, 19, 145-157. doi: 10.5380/dma.v19i0.13564
Zhouri, A. y Laschefski, K. (2017). Desenvolvimento e conflitos ambientais: um novo campo de investigação. En A. Zhouri y K. Laschefski (Org.). Desenvolvimento e conflitos ambientais (pp. 11-31). Belo Horizonte, Brasil: Editora UFMG.
Zhouri, A., Laschefski, K. y Paiva, A. (2014). Uma Sociologia do Licenciamento Ambiental: o caso das hidrelétricas em Minas Gerais. En A. Zhouri y K. Laschefski (Org.). A insustentável leveza da política ambiental: desenvolvimento e conflitos socioambientais. (pp. 89-118). Belo Horizonte, Brasil: Autêntica.





